USENET : DÜNYA ÇAPINDA ÇOKLU TARTIŞMA/ HABERLEŞME PLATFORMU
1. Usenet Nedir ?
Usenet, dünya üzerindeki milyonlarca ağ kullanıcısının (Internet/bitnet vb.) çok değişik konularda haberler, yazılar gönderdiği bir tartışma platformudur. Bu platform, konularına göre belirli bir hiyerarşide oluşturulmuş haber gruplarından oluşur. Kullanıcı, iletisini, içerik olarak en uygun haber grubuna gönderir. Kullanıcıların gönderdiği postalar (haber, değişik konularda yazı vb.) Internet için, NNTP (Network News Transfer Protocol) isimli bir Internet protokolü kullanılarak iletilir. Bir kişinin gönderdiği ileti (mail, posta) hiyerarşik bir yapıda dağıtılır ve dünya üzerinde Internet erişimi olan kişiler tarafından bir Usenet Servis sağlayıcısı aracılığı ile okunabilir. Usenet ileti trafiği Internet hatlarının yanında, UUCP, BITNET gibi hatlar üzerinden de iletilebilir. Dolayısıyla, Usenet Internet’ e özgü değildir ama arakesiti büyüktür. Usenet kapsamında, değişik konularda sanal platformlar oluşturulmuştur (usenet haber (news) grupları).
Usenet Servis Sağlayıcıları, diğer bazı usenet servis sağlayıcılarına NNTP ile sık aralıklarla bağlanarak kendi merkezlerine “yeni” iletileri alırlar. Bir iletinin yeni olup olmadığı, mesaj numarası‘na bakılarak anlaşılır.
2. Usenet bir kuruluş mudur ? Haber akışını/grupları denetleyen bir yasal mekanizma var mı ?
Hayır, Usenet bir kuruluş değildir. Usenet üzerindeki haber akışını kimse kontrol etmez. Ancak, yerel usenet servis sağlayıcıları, bünyelerinde bulundurdukları grup sayılarını kontrol edebilir, bazı grupları kendi listelerinden çıkarabilirler. Ayrıca, her usenet yerel sorumlusu (servis sağlayıcının bulunduğu yerdeki yerel sorumlu) kendi domain(ler)ini kontrol eder. Usenet’ e gönderilen bir yazı dolayısıyla hakkında dava açılan, hapse giren, para cezasına çarptırılan insanların sayısı sürekli artmaktadır. Elektronik ortamda oluşan bu tip “suç” teşkil edici eylemlere karşı cezalandırılma yoluna gidilmesi özellikle Amerika Birleşik Devletleri’ nde çok yaygındır.
Bazı usenet grupları “moderated” dir, yani iletiler haber grubundan sorumlu bir kişiye gönderilmekte, o ise toplu olarak onları dağıtıma sokmaktadır. İletileri amaca uygunluk açısından doğal olarak bir denetim uygulamaktadır. “unmoderated” usenet gruplarında ise böyle bir denetleme yoktur.
Gruplardaki bir diğer denetim mekanizması da, o grubu takip eden kişilerin uyguladıkları “kendi-kendine denetim” dir. Ciddi haber gruplarında, eğer grup tanımı dışında iletiler gelmişse, çok büyük tepkiler ortaya çıkar. Bu da, haber gruplarının amaca uygun kullanımlarını teşvik eder.
3. Usenet üzerinde milyonlarca ileti nasıl birbiriyle karışmaz ?
Usenet üzerinde, çok değişik konulara göre oluşturulmuş hiyerarşik bir yapı vardır. Il eti göndermek isteyen bir kullanıcı da, bu hiyerarşik yapı içinde, içeriğine göre, iletisini bir haber grubuna (news group) gönderir. Haber gönderme işlemi aslında bir çeşit e-posta gönderme işlemidir.
4. Usenet grup hiyerarşisi nedir ?
Usenet yapısı içinde on binlerce haber grubu vardır. Haber grupları soc.culture.turkish, rec.sports.soccer gibi isimler alır. Burada görüldüğü gibi, üst seviyede bazı gruplaşmalar vardır. İsimlerdeki her bir nokta sembolü, ilgili üst grubun daha alt dallarını göstermektedir. Bu haliyle hiyerarşik düzen, standart işletim sistemlerindeki alt-dizin (sub directory) yapısını andırmaktadır. Aşağıda, Netscape News altında, haber gruplarının bir kısmının hiyerarşik düzeni görülmektedir. En sağdaki sayılar, o gruptaki toplam ileti sayısını göstermektedir.
Bazı popüler üst gruplar ;
alt : Alternate (bu seviyenin altında her türden grup vardır)
comp : bilgisayar ile ilgili gruplar
sci : bilimsel gruplar
soc : sosyal içerikli tartışma grupları
info: bilgi grupları
rec : eğlence grupları (recreation).
Her alt grubun altında başka alt gruplar da vardır. Bu, hiyerarşik olarak dallana dallana ilerler (ağaç yapısı). comp soc comp.os, soc.culture, comp.os.linux, soc.culture.turkish, comp.os.linux.admin, soc.culture.usa, comp.os.linux.hardware, soc.history gibi
Her news servisinde aynı sayıda haber grubu bulunmayabilir. Bazı servisler, bazı gruplara ait iletileri almayabilirler (news feed). Bazı haber grupları da sadece o serviste bulunabilir (yerel haber grupları). Bu tip gruplar, genellikle, yerel tartışma grupları (ege.siir, tr.Internet.discussion gibi) ve yerel bilgi gruplarıdır (metu.announcements gibi).
5. Usenet üzerinde hangi haber grupları var?
Yukarıda belirtildiği gibi, usenet grupları hiyerarşik bir yapı içinde oluşturulmuştur. İlgili gruplar, mutlaka, grubun konusu ile ilgili bir kelime ile (tanıtıcı kelime) başlar, sonra da aralara nokta konarak, grup ile ilgili diğer tanımları içeren kelime grupları gelir. En çok bilinen üst gruplar, ilgili grup tanıtıcı kelimeler ve içerikleri şunlardır:
Bunun dışında, Usenet siteleri, kendi içlerinde bazı yerel gruplar da bulundurabilir (tr.Internet.discussion, ege.siir gibi). Bu usenet gruplarından bazılarına programlar, resim dosyaları vb. gibi hacimce çok büyük binary dosyalar da gönderilebilir. (comp.binaries, alt.binaries.pictures ve altındaki gruplar gibi). Genellikle siteler, çok büyük yer kaplayan bu tip grup iletilerini tutmak istemezler ve bu gruplardan gelen news feed’ lerini almayabilirler.
6. Aradığım bir konuda bir haber grubu olup olmadığını nasıl anlarım ?
Usenet servislerine bağlandığımızda, tüm haber gruplarının adları, bir dosyaya yazılır (newsrc dosyası). Bu dosyaya bakılarak grup adları bulunabilir. Grup adları doğrudan konuları ile ilişkili olduğundan böylece bize uygun haber gruplarını saptayabiliriz. Dosya üzerinde, kullandığımız editörün arama (Find) özelliğini kullanarak, “anahtar kelime” sorgulaması da yapabiliriz.
7. Usenet haberlerini nasıl okurum ?
Bu, Internet’ e erişim şeklinize ve çalıştığınız bilgisayar ortamına bağlı olarak değişebilir. Ancak, her durumda, NNTP protokolü kullanan bir kullanıcı ara yüz programı ile (News programı), bu platformlara erişilmesini olanaklı kılan bir USENET servis sağlayıcısı üzerinden haber okuma yapılır. Servis sağlayıcılar, genellikle, kendi civarlarındaki birimlere okuma/ileti gönderme yetkisi verirler.
Popüler News programlarına, PC/Windows için Microsoft News, Netscape News, Trumpet News Reader, Unix için tin, pine örnek olarak verilebilir. Netscape 4.0 ile birlikte, Netscape Collabra adında bir News programı da gelmektedir
8. Elimin altında kullanabileceğim bir usenet programı yok. Hala bu haberleri takip etme, okuma şansım var mı ?
GOPHER üzerinden USENET’ e erişebilirsiniz. Gopher istemci programınızı gopher.metu.edu.tr‘ye yönlendirin (gopher gopher.metu.edu.tr) ya da yerel Gopher’ ınızdan gerekli linkleri takip ederek Metu Gopher’ a ulaşın. Buradan da ana menüden “Gateway to Other Services”i seçin; daha sonra gelen menüden de “USENET News” seçeneğini ile Usenet haberlerine ulaşmanız ve grup hiyerarşisi içinde istediğiniz grubu seçerek haber okumanız mümkündür. Günümüzdeki tüm web listeleyicileri (browsers, gözatıcı) standart olarak news desteği vermektedir (Ya bütünleşik news modülleri ile (Netscape News, Collabra, Microsoft News gibi) ya da standart news: URL leri ile) . Bu yüzden, en sağlıklı news erişimi, en kolay, bir web listeleyici (netscape, microsoft Internet explorer gibi) üzerinden olmaktadır.
9.Türkiye’ deki News Servisleri
ODTÜ’ de (news.metu.edu.tr), Ege Univ. de, (news.ege.edu.tr), ITU’ de (news.itu.edu.tr) News Servisleri bulunmaktadır. Turnet de news servisi vermektedir. news.turnet.net.tr servisinden haber okuyabilir ve haber gruplarına ileti gönderebilirsiniz. ODTÜ news servisi de, tüm .tr li adreslere news okuma yetkisi vermektedir. Bazı ISS’ ler de news servisi vermektedir.
10. Usenet Üzerindeki Arama Servisleri
Görüldüğü gibi, haber grupları çok önemli bilgi depolarıdır. News servislerinde, gruplardaki haberler belirli bir süre kalırlar. Bu haberlerin gönderildiği grup adına ve haberlerin başlıklarına göre, istenirse, belirli bir anahtar kelime (ya da kelime grubu) verilerek arama yapılabilir ve ilgili kriterlere uyan haber iletileri görüntülenebilir. News üzerinden de arama yapabileceğimiz servislerden ikisi Yahoo ve AltaVista‘dır.
Sadece News araması yapabileceğimiz bir servis var: Deja News (http://www.dejanews.com). Bu servis, oldukça gelişkin bir kullanıcı ara yüzü ile, haber gruplarına yeni gönderilen (ve eskiden gönderilmiş-belirli bir tarih limiti var-) iletileri, çeşitli anahtar kelimelere göre taramamıza olanak tanır. Gelen haberleri (kısmen) doğrudan Deja News üzerinden okuyabiliriz. Deja News, bir news programı gibi, okunulan haberlere cevap yazılmasına da olanak tanır.
WWW.CELTIK.NET