Özellikle Mevlana, Mevlevi, Hüdavendigar ve Mollayi Rum lakaplariyla; Belhi, Rumi ve nadir de olsa Konevi nisbeleriyle anilan Celaleddin Muhammed, bugün Afganistan'in kuzeyinde yer alan Belh sehrinde dünyaya gelmistir. Alimler yetistiren bir ailenin ferdi olan babasi Baha'uddin Veled'in Belh'te sahip oldugu büyük maddi ve manevi zenginlikler içerisinde çocukluk yillarini geçirmis ve sonrasinda vatani Konya olmustur. Konya'daki hayati, ailesi, dergahi ve eserlerine intikal eden fikirleri, O'nu günümüze çok canli bir sekilde tasimistir. O, daha çok ilahi ask, sevgi, zarafet ve hosgörüyü hatira getiren ve Islam inancini gönüllere bu bakisla sunmayi hedef edinen bir anlayisin öncüsü olarak kabul görmüstür.

    Mevlana'nin hayati ve Mevlevi yolu ile ilgili bazi önemli tarihler su sekilde kaydedilebilir:

     "Sultanu'l Ulema (Alimlerin Sultani) " ve "Mevlana-yi Buzurg (Büyük Efendimiz)" lakaplariyla anilan Mevlana'nin babasi Ahmet Hatibi Oglu Bahaüddin Veled Belh'te etkin bir alin ve sufi olarak yasamaktaydi.Onun kubveriyye tarikatinin müessisi Seyh Necmeddin-i Kübra (ö. 618/1221)'nin talebesi oldugu kaydedilir ve tarikattaki silsilesi,Ahmet-i Gazzeli (ö.517 / 1123)'ye ulastirir.

   Islam dünyasinin önemli merkezlerinden biri olan Belh'te Xlll. asrin ilk yarisindaki mevcut ilmi ve siyasi ortamdan rahatsizlik duyan Mevlana'ninbabasi,bütün aile efradi ve çevresiyle hicreti tercih etti,Hac maksadiyla yola çikarak Nisabur,Bagdat,Mekke,Sam gibi sehirleri dolasarak Anadoluya ulasti.Aile yol boyunca büyük alaka gördü,Mevlana babasinin yaninda bu ilk yolculugunda bir çok ünlü alimle sufi ile karsilasti.Onlarin sohbetlerine tanik oldu.Larende'ye bügünkü Karaman'a vardiklarinda Mevlana ve ailesi için önemli gelismelerinin yasandigi bir döneme de girilmis oldu muhtemelen burada geçen yedi yil zarfinda Mevlana,kafilede yer alan Hace Lala Serefettin-i Semerkandi'nin kizi Gevher hatun'la evlendirildi,iki oglu Sultan Velet ve Alaaddin Çelebi dünya'ya geldi,"Mader-i Sultan (Sultan'in annesi)"lakabiyla aninlan validesi Mümine hatun vefat etti,Konya'ya intikal ettiklerinde Sultan Alaaddin Keykubat ve emirleri tarafindan büyük alakayla karsilandilar.
     Konya'ya varistan iki yil sonra ailenin reisi Bahauttin Velet 80 yasinda vefat etti.
  Genç Mevlana'dan alim,müderris ve müftü babasinin yerini almasi istendi.Babasinin müritlerinden Tirmizli Seyyit Burhanettin bir yil sonra Seyhine görmeye Konya'ya geldi ve esas olarak babasindan dini ilimleri ögrenmis olan Mevlananin tasavvufi talim ve terbiyesiyle mesgul oldu ve ayrica bu arada Halep ve Sam'da tahsilini ikmal etmesi hususunda'da tavsiyede ve rekabette bulundu.Bulusmalarindan dokuz yil sonra, kendisine babasinin manevi yönünü tanitip üzerinde derin izler birakan Seyyit Burhanettin Kayseri'de vefat etti.Bundan bes yil sonra Sems-i Tebrizi Konya'ya geldi ve aralarindaki sohbetler büyük bir etkilesmeye neden oldu.Mevlana'nin bu bulusmadan sonra gerek hayatinda ve gerekse gönül dünyasinda büyük degisiklikler meydana geldi.Onun Sems'le olan yakin münasebetini kendileriyle eskisi gibi alakadar olmamasi hazmedemeyenlerin tepkileri sonucunda Eflaki'nin belirttigine göre 16 ay kadar sonra Sems Konya'dan ayrildi.Ancak bu gidis onu çekemeyenleri tatmin edecek bir sonuç saglamayip Mevlana yine çevresindekilerle ilgilenmedi.Bu durumu görenlerin ve Mevlana'nin talepleriyle oglu Sultan Veled,önceki tatsizliklarin yasanmayacagini Sems'e anlatip onu ikna ederek birlikte Sam'dan Konya'ya döndüler.Fakat ayni nedenlerle ayrilik kaçinilmaz oldu ve üç yil kadar süren bu münasebet artik tamamen sona erdi.Mevlana,derinden etkilendigi bulusma ve ayriliktan sonra,önce Ümmü Konyali Kuyumcu Selahatin'i kendisine halife ve hemdem edindi, oglu Sultan Veled'i onun kizi Fatma Hatun'la evlendirdi. Bu yillar, huzuru, sükunu aradigi; derdini, askini, heyecanini gazellerinde ve rubailerinde dile getirdigi bir dönem oldu. Kuyumcu Selahattin ile olan beraberligi on yil sürdü. Onun vefatindan bir müddet sonra ayni sifatla Hüsamettin Çelebi'yi tayin etti. Ömrünün son ondört, onbes yilini Mesnevi'yi söylemekle geçirdi. Bu eserin tesvikçisi ve yazicisi Hüsameddin Çelebi'ydi.      Mevlana'nin Gevher Hatun'la evliliginden Sultan Veled ve Muhammed Alaaddin, onun vefatindan sonra evlendigi Kira Hatun'dan da Alim Çelebi ve Melike Hatun dünyaya geldi. Mevlana'nn postunda Sultan Veled, Onun oglu Ulu Arif Çelebi (ö. 719 / 1329) soyundan gelenler bulunmustur.Yasamini "Hamdim, pistim, yandim" sözleri ile özetleyen Mevlâna 17 Aralik 1273 Pazar günü Hakk'in rahmetine kavustu. Mevlâna'nin cenaze namazini vasiyeti üzerine Sadrettin Konevi kildiracakti. Ancak Sadreddin Konevi çok sevdigi Mevlâna'yi kaybetmeye dayanamayip cenazede bayildi. Bunun üzerine Mevlâna'nin cenaze namazini Kadi Siraceddin kildirdi. Mevlâna ölüm gününü yeniden dogus günü olarak kabul ediyordu.O öldügü zaman sevdigine, yani Allah'ina kavusacakti. Onun için Mevlâna ölüm gününe dügün günü veya gelin gecesi manasina gelen "Seb-i Arûs" diyordu ve dostlarina ölümünün ardindan ah-ah, vah-vah edip aglamayin diyerek vasiyet ediyordu.